ایران شهر

مقالات شهر و برنامه ریزی شهری

حاشیه نشینی ،مشکلات و راهکارها

آدمی زمانی که در خیابان های شهر های امروزی گام برمی دارد بسیار سر در گم و پریشان می شود زیرا شهر معاصر را در تضاد با انسان، انسانیت و تصاویر جالب ترسیم شده از شهر های آینده در ابتدای تولد شهر سازی مدرن می یابد.

اگر در آن روزگار افلاطون اتوپیایی خیالی،پیامبر بزرگ اسلام مدینه فاضله و ژان مولتر شهر خورشید را مطرح می کرد امروز باید به دنبال چه بود؟ آیا هنوز انسان به یک آرمان شهر می اندیشد؟یا در گذر زمان اندیشه آرمان شهریش در زیر گرد و غبار تاریخ مدفون شده است؟ اگر انسان به آرمان شهر نظر دارد پس در یک شهر امروزی خیل عظیم حاشیه نشینی شهری را باید در کجای این آرمان شهر جای داد؟رابطه بین حاشیه نشینی و مهاجرت چگونه توضیح داده می شود؟ آیا در تحولات ساختاری جامعه ایران «کارمندان یقه سفید» هم به قشر حاشیه نشین ملحق خواهند شد؟وجود محلات حاشیه نشین در شهر ها – بویژه شهر های بزرگ – باعث تحقق الگوی شهر های چند هسته ای چنسی هریس و ادوارد اولمن نخواهد شد؟ پس از یک دوره تحول و گذار محله حاشیه نشین خود مطابق تئوری دوایر متحد المرکز ارنست برگس متحول نمی شود؟ این ها و هزاران سوال دیگر باعث جلب توجه هر چه بیشتر انسان به حاشیه نشینی مدرن امروزی می شود.

حاشیه نشینی در فراز و نشیب تاریخ

حاشیه نشینی یا گتو واژه ای ایتالیایی است که اولین بار در سال 1516م در مورد شهر ونیز بکار گرفته شد و تا کنون تعاریف متفاوتی از آن ارائه شده است. با این حال حاشیه نشینی، تاریخی بسیار کهن تر از گتوهای ونیز دارد و به عقیده گروهی حتی به ایران و روم باستان باز می گردد.مثلا ساسانیان اسیران خود را در نقاطی جدا از مردم شهر نگهداری می کردند به گونه ای که با مردم در ارتباط نباشند یا در آغاز تاریخ اسلام هم ما شاهد گتوهای یهودی نشینی نظیر :خیبر،بنی نظیر و بنی قینقاع در اطراف مدینه هستیم که از اقلیت دینی یهودی می باشند.

در سال 1179م شورای کلیسا زندگی مسیحیان را در میان یهودیان ممنوع ساخت زیرا معتقد بود که ایمان مسیحیان در نتیجه تماس با یهودیان تضعیف می شود که این تصمیم گتوهای متعدد یهودی نشین در اطراف شهر های بزرگ اروپایی بوجود آورد که این ها نیز مانند گتوهای اطراف مدینه در قلعه های مستحکمی زندگی می کردند.

پس از انقلاب کبیر فرانسه در سال1789م این محدودیت ها برداشته شد اما در جریان جنگ جهانی دوم نازی های آلمانی دوباره این گتوهای یهودی نشین را احیا نمودند و در هر شهری یهودیان را از سایر مردم جدا نموده و در اردوگاه های مخصوص جای می دادند.

در ایران نیز تا سالهای متمادی اقلیت های قومی جهت داشتن وجه تمایز با سایر گروه ها مجبور بودند لباس هایی با نوار زرد رنگ بپوشند که قابل تمیز از سایر گروه ها باشند اما حاشیه نشینی نوین از سال 1335 ش و پس از کودتای آمریکایی28مرداد 1332بوجود آمد که نخستین اجتماعات آلونک نشین در گودهای جنوب تهران که بقایای کوره های آجرپزی بود ایجاد شدند و به دنبال آن مناطقی با نامهای حلبی آباد ،حصیر آباد و ... در دیگر شهر ها بوجود آمدند.

محله حاشیه نشین به کجا گفته می شود

تا کنون اندیشمندان تعاریف متفاوتی از حاشیه نشینی ارائه داده اند که هر کدام از یک دیدگاه به آن پرداخته اند.گروهی از آن ها به یک تعرف عددی از آن بسنده کرده و معتقدند محله حاشیه نشین به جایی گفته می شود که هنگام آمار گیری بیش از 50درصد جمعیت آن محله به یک مذهب،نژاد،زبان و یا پایگاه اجتماعی – اقتصادی جدای از اکثریت مردم شهر تعلق داشته باشند. در مقابل گروهی بدون توجه به ساختار انسانی منطقه ،محله ای را حاشیه نشین بشمار می آورندکه در آن ساختمان شهر یا بخشی از شهر رو به ویرانی گذاشته باشد و یا با مصالح کم دوام و بی دوام بنا شده باشد.

پس از دو دیدگاه فوق یک دیدگاه ترکیبی را نیز بیان می کنند:«محله حاشیه نشین جایی است که در آن خانه ها رو به ویرانی و یا فرسودگی و از مصالح کم دوام و بی دوام ساخته شده اند ، در آن ها فرهنگ فقر کاملا غلبه دارد و شاهد جایگزینی توده های روستائیان در آن هستیم.»     (دکتر حسین شکویی).

با توجه به تعاریف فوق باید گفت محله حاشیه نشین محله ای است با مشخصات زیر:

1 – ساختمان هایی ویران و نیمه ویران با مصالح ساختمانی نامناسب و در تعارض با تعریف مسکن به عنوان سرپناهی که انسان را از تمام حوادث بیرون محفوظ نگه می دارد . حتی در این مناطق بعضی از مساکن را چادر ، کپر و گرگین تشکیل می دهد .

2- ساختار جوان جمعیتی و نرخ بالای بیکاری:زیرا بیشتر ساکنین محله های حاشیه نشین را جوانان روستایی تشکیل می دهند که دارای تخصص علمی و فنی کافی نبوده و به امید دسترسی به امکانات و درآمد بیشتری راهی شهر ها شده اند و به دلیل کمی درآمد در این محله ها ساکن شده اند.

3- گستردگی بعد خانوار و درآمد کم: مناطق حاشیه نشین معمولا دارای نرخ رشد جمعیتی بیشتری نسبت به دیگر نقاط شهری هستند که این امر نیز برآمده از ساختار جوان جمعیت این محلات می باشد و باعث پایین آمدن درآمد سرانه و در نتیجه فقر و سوء تغذیه در بین آن ها خواهد شد.

4- نرخ بالای بزهکاری و ناهنجاری های اجتماعی: از آنجایی که محلات حاشیه نشین ساختار جمعیتی جوان و بیکاری دارند ، معمولا گروه های بزهکاری راتشکیل می دهند که گاه مانند دسته های سازمان یافته مافیا یی عمل می کنند که عامل«گمنامی»هم به آن ها در ارتکاب جرم کمک می کند.

5- کم بودن امکانات خدماتی ،رفاهی و آموزشی: در این محله ها معمولاتعداد مدارس و آموزشگاه ها کمتر از استاندارد آن است و مراکز رفاهی و خدماتی نظیر پارک و  فضای سبز،سینما،آتش نشانی،اورژانس،فرهنگ سرا و ... وجود ندارد.

6- عدم وجود زیر ساختاهای شهری مانند:کوچه ها و خیابان های آسفالت ،سیستم دفع و جمع آوری فاضلاب(اگو) ، عدم وجود نقشه های شهری سازمان یافته و طراحی خود جوش محله ها و .....

هر چند امروزه مفهوم تاریخی حاشیه نشینی بکلی دگرگون شده است و فقط محدود به اقلیت های قومی و مذهبی نیست ،باید گفت دیگر نباید برای یافتن محلات حاشیه نشین فقط به حواشی شهر مراجعه نمود بلکه در هر نقطه ای از شهر که شرایط فوق حاکم باشد می توان آن را محله حاشیه نشین نامید. حاشیه نشین نیز به کسی گفته می شود که در شهر زندگی می کند ولی جذب نظام اجتماعی- اقتصادی شهر نشده باشد.

راهکارها و پیشنهاد هایی برای مهار حاشیه نشینی  

1 – توجه بیشتر به روستا و روستائیان:از آنجایی که بیشترین تعداد ساکنان محله های حاشیه نشین را مهاجران روستایی تشکیل می دهند که به امید دستیابی به امکانات بیشتر و درآمد های افزون تر روستا را به مقصد شهر ترک کرده اند ،توجه بیشتر به روستا مانع مهاجرت روزافزون آن ها به شهر و گسترش حاشیه نشینی می شود.

2- اجرای طرح های بهسازی خیابان ها و معابر عمومی در این محله ها که کمک موثری به ارتقاء سطح بهداشت در این محلات خواهد بود.

3- ایجاد فضای سبز و امکانات سالم تفریحی در این محله ها.

4- برقراری سیستم سامانمند حمل و نقل شهری در این محله ها که باعث برقراری رابطه نزدیک تر و سریعتر با دیگر محله ها می شود.

5- احداث مراکز آموزشی و خدماتی در این محله ها نظیر مدارس،آموزشگاه ها ،ایستگاه های آتش نشانی و ...

6- اجرای طرح های مقاوم سازی و زیبا سازی سازه های مستقر در این محله ها.

7- ارائه آموزش های لازم شهری از طریق رسانه های محلی.

8- تشویق سرمایه دران شهری برای سرمایه گذاری در این محله ها به دلیل وجود نیروی کار فراوان و فراهم نمودن زمینه اشتغال آن ها.

9- کوتاه کردن دست زمین خواران و بورس بازان از این مناطق برای کنترل منطقی قیمت زمین و مسکن .

10 –وضع قوانین و مقررات برای جلوگیری از ساخت و سازهای جدید در حریم شهرها و پیدایش محله های جدید حاشیه نشین.

11- سامانمند نمودن گروه های موجود در این محله ها در جهت انجام فعالیت های مفید و سازنده از طریق فعالیت های فرهنگی.

پراکندگی جغرافیایی حاشیه نشینی

به دلیل آن که حاشیه نشینان جزء طبقه کم درآمد جامعه و معمولا از مهاجران روستایی هستند که سرمایه کافی برای خرید زمین یا اجاره خانه مناسب را ندارند،بدترین نقاط شهری را برای زندگی انتخاب می کنند وبه این دلیل معمولا محله های حاشیه نشین در نقاط زیر مستقر می شوند:

1 – در یک مسیل که هر چند وقت یکبار مورد هجوم سیل قرار می گیرد.

2- کنار محل های دفن زباله شهری یا دفع فاضلاب شهری.

3- کنار ایستگاه های راه آهن ،فرودگاه ،جاده های کمربندی و زیر دکل های برق فشار قوی.

4- روستاهای نزدیک به شهرها.

5- زمین های ناهموار شهری یا باتلاق های حاشیه شهر

6- مناطق قدیمی شهرها که ساکنان قبلی آن را تخلیه کرده و به مکان های مناسب تری رفته اند.

7- در کنار کوره های آجر پزی یا مخازن بزرگ ذخیره نفت،بنزین و ...

8- روی خطوط گسل و مناطق در معرض خطر زلزله .

و بطور کلی مناطقی که مناسب ساخت و ساز شهری نیست ایجاد می شوند.

امروزه یکی از مسائلی که باعث رشد لجام گسیخته شهر ها می شود مساله حاشیه نشینی است زیرا محله های حاشیه ای پس از مدتی رشد باعث پیدایش هسته های جدید شهری می شوند و ممکن است باعث پیدایش شهرهای چند هسته ای (نظریه چنسی هریس و ادوارد اولمن) و یا این که به دنبال مراحل توالی و جایگزینی، گروهی از حاشیه نشینان که وضع اقتصادی مساعد تری پیدا می کنند از نقاط مرکزی محلات حاشیه نشین به نقاط پیرامونی منتقل شوند.(نظریه دوایر متحد المرکز ارنست برگس) و باعث پیدایش دوایر متحدالمرکز در محله حاشیه نشین شوند.

در پایان متذکر می شود مشکل بزرگی که شاید ما در ایران با آن روبه رو هستیم وارد شدن قشر کارمند جامعه به محلات حاشیه نشین می باشد ،زیرا این گروه از مردم به دلیل در آمد کم برای یافتن سرپناهی هر چند محقر ناچار به مراجعه به این مناطق هستند که آینده ای ناگوار  را گوشزد می نماید.

 

 

 

نوشته شده در چهارشنبه 5 فروردین1388ساعت 10:51 توسط حسین شیدایی|


آخرين مطالب
» زمان در شهر
» شهر فردا
» آب شهری
» مدیریت دانش مدار
» جهان در تسخیر شهر
» پیاده راه
» المان های نوروز در شهر
» حقوق شهروندی
» خانه ایرانی
» هاوارد خالق باغ شهر

Design By : Pichak